Sterven volgens de elementen

Ik vind onderstaand schrijven heel verhelderend en het maakt het stervensproces tot een logisch proces.

Ervaringen op de grens van leven en dood

‘Maak mijn tas maar klaar want Dirk wacht op mij’. Dus mijn moeder zag haar man die op haar zat te wachten. Ze zag ook andere familieleden, maar het ging vooral om haar man, die was heel jong gestorven.’ (uit: ‘In het licht van sterven’)

Bekend is dat ervaringen als deze veel minder ongewoon zijn dan we doorgaans aannemen en dat ze voorkomen in alle culturen en religies, meestal in de weken, dagen of uren voordat de dood intreedt. Toch worden ze vaak verzwegen. In het beste geval om de ervaring te bewaren als speciaal kleinood, maar vaker omdat stervenden bang lijken te zijn dat anderen de realiteit van de ervaring zullen ontkrachten, bagatelliseren of toeschrijven aan angst of verwardheid. Ook zorgverleners willen er nog weleens over zwijgen omdat ze denken dat ze niet als professioneel worden gezien. In de afgelopen jaren sprak ik vele hospicewerkers, stervenden en families over uiteenlopende ervaringen en waarnemingen in het zicht van de dood. De meest voorkomende ervaringen gaan over visioenen van overleden familieleden of religieuze figuren. Betrokkenen ervaren deze veelal als troostrijk en geruststellend. Maar ook over het in staat zijn om tussen verschillende realiteiten te bewegen, vaak in een atmosfeer van liefde en licht. Over coïncidenties of toevalligheden, ervaren door mensen die emotioneel betrokken zijn bij de stervende, maar fysiek op afstand zitten. Over andere ongewone of transcendente fenomenen die op het moment van de dood plaatshebben, zoals een verandering van temperatuur in de kamer, klokken die stil vallen en subtiele gewaarwordingen van damp, wasem, mist of vormen rondom het lichaam. Verder onderscheiden we ervaringen die van wezenlijke betekenis zijn in die zin dat ze mensen lijken aan te sporen om onafgemaakte zaken af te ronden voordat zij sterven. Of onverwachte heldere momenten bij stervenden die kort daarvoor nog verward of geheel of gedeeltelijk buiten bewustzijn waren, waardoor zij in staat zijn afscheid te nemen van degenen om hen heen.

Stralende glimlach

Een ervaring die op mijzelf veel indruk heeft gemaakt, betrof een mevrouw die zowel doof als stom was. Dat vergde een bijzondere wijze van communiceren. Uitzaaiingen in haar lever maakten dat ze een gele huidskleur had. Waarschijnlijk was ze altijd tenger geweest, maar nu was ze vel over been en doorschijnend als een engel. Toen zij enkele dagen ‘onaanspreekbaar’ was en volledig in een andere wereld leek te vertoeven, opende zij onverwacht haar ogen en keek haar familieleden één voor één aan voordat haar ogen over iedereen heen leken weg te kijken. Hoewel je dat fysiek niet meer van haar verwachtte, richtte ze zich op, spreidde haar armen wijd uit en een stralende glimlach trok over haar gezicht. Vervolgens zakte ze terug in haar kussen en stierf. Niet alleen was ik getuige van een onverwacht helder moment waarin ze afscheid nam van haar naasten, maar gezien de stralende glimlach op haar gezicht was hier mogelijk ook sprake van een visioen waarin zij betekenisvolle anderen ontmoette. Het was één van mijn eerste ervaringen en de immense rust en vrede die ik in dat moment beleefde, zijn me altijd bijgebleven. Niet iedereen heeft dit soort ervaringen. Waarom de ene mens dergelijke verschijnselen meemaakt en de ander niet, is niet te zeggen. Ik zou het ook niet als criterium willen zien voor een goede overgang. Maar het onderkennen en accepteren van deze verschijnselen en ervaringen aan het sterfbed, als deze aan de orde zijn, is dat naar mijn mening wel.

Omgaan met sterven

In onze huidige, westerse cultuur zijn wij niet meer gewend om met de dood en de reis daar naartoe, om te gaan. Tot het midden van de 20e eeuw overleden de meeste mensen thuis met familie om hen heen in hun eigen gemeenschap. De dood was een geaccepteerd deel van het leven. Sindsdien is er veel veranderd. Dankzij de medische vooruitgang leven we langer en de meesten van ons sterven in een ziekenhuis of instelling. Doodgaan is meer en meer een gemedicaliseerd proces geworden en komt steeds verder van ons af te staan. De trieste waarheid is dat velen van ons nog nooit van dichtbij een sterven hebben meegemaakt. Angst is het gevolg en velen ervaren zelfs afgrijzen bij de gedachte aan een dood lichaam. Onze collectieve angst maakt dat we onvoorbereid zijn op het moment dat iemand uit onze omgeving ongeneeslijk ziek wordt en gaat sterven. Wij weten niet wat te verwachten, hoe te reageren en hoe onze dierbaren te ondersteunen. Zeker als mensen sterven in een ziekenhuis waar de gerichtheid op beter worden en behandeling de boventoon voeren. Christine Longaker, voormalig directeur van het Hospice van Santa Cruz County en auteur, stelt dat stervenden willen dat wij ons tot hen verhouden als levenden, compassievol en hun kwetsbaarheid en lijden accepterend, terwijl wij hen blijven zien als heel. Maar hoe kunnen wij nabij zijn als ons hart door angst gesloten blijft, als ziekte, ouderdom en doodgaan niet passen in onze succesvolle en maakbare levens, als we onwetend en onvoorbereid zijn en als we niet in staat zijn ons in kwetsbaarheid over te geven?

Onthechten van de aarde

Ieder mens sterft op zijn eigen manier. Dat is iets anders dan te zeggen dat mensen sterven zoals ze hebben geleefd. De eigen unieke manier zegt natuurlijk iets over hoe iemand in het leven heeft gestaan, maar het cliché laat geen ruimte voor verandering en groei op het sterfbed. En juist in het sterven kunnen we grote bewegingen zien in de richting van verzachting en kwetsbaarheid. Het proces van sterven kan langzaam verlopen maar het kan zich ook binnen enkele uren voltrekken. Net zoals we in de moederschoot worden gevormd uit en door de vier elementen aarde, water, vuur en lucht, zo verlaten de elementen ons één voor één tijdens het stervensproces. Als eerste verdwijnt het element aarde met verlies aan gewicht, lichaamskracht en materie als gevolg. De energie loopt terug. Daarna verdwijnt het element water, waardoor het lichaam uitdroogt. Er ontstaat verlies aan controle over de lichaamsvochten met als gevolg incontinentie, overmatig zweten, loopneus en loopoor. Vervolgens verdwijnt het element vuur. Mensen krijgen het koud. Dat begint bij de uiteinden van het lichaam: de handen, voeten, oren en neus. De organen drogen uit en de warmte trekt zich terug in de richting van het hart. En uiteindelijk geeft het element lucht het op. Het ademen wordt oppervlakkiger en er kan sprake zijn van benauwdheid totdat uiteindelijk de adem stopt. Het is indrukwekkend om mee te maken en te zien hoe de materie daadwerkelijk wordt ontbonden: het onthechten van de aarde. Daarnaast zijn er subtielere energieën die oplossen, minder zichtbaar voor de ongeoefende zintuigen. Wanneer we het verdwijnen van de elementen in een groter perspectief plaatsen, dan staat het element aarde

Vakblad voor de Natuurgeneeskundige 01 2013

Weten wat je kunt verwachten, kan helpen om eigen angst onder ogen te zien en een liefdevolle, ondersteunende bijdrage te hebben in het kostbare en wezenlijke stervensproces.

voor afscheid van het aardse, van al onze bezittingen, van alle materie. Met de verdwijning van het element water nemen we afscheid van alle emoties. Het vuurelement staat voor het vuur van de ziel dat zich terugtrekt en met het element lucht ten slotte, blazen we de laatste adem uit en gaan we over naar de geestelijke of de zielenwereld.

Eén van de eerste aanwijzingen die erop duiden dat mensen zich voorbereiden op hun sterven, is het zich terugtrekken uit de buitenwereld en de steeds kleiner wordende wereld. Verder zien we dat een toegenomen slaapbehoefte een teken kan zijn dat voorbereiding op de dood plaatsvindt, waarbij niet vergeten moet worden dat ernstige vermoeidheid sowieso een van de belangrijkste symptomen is bij kankerpatiënten. Sterven is zowel een fysiek als een innerlijk proces dat veel van de stervende vraagt en uitputtend is. Maar als lange periodes van slaap worden afgewisseld met heldere en wakkere momenten dan is dat een belangrijk signaal. Naarmate het einde nadert, zien we ook een toename van het heen en weer bewegen tussen verschillende realiteiten. En met de dood in zicht weet het lichaam dat het niet langer voedsel nodig heeft. Stervenden verliezen de lust om te eten en drinken. Een natuurlijk gegeven. Het is het aarde-element dat verdwijnt. Sommigen geven zich daaraan over. Anderen proberen zo lang mogelijk te blijven eten. Speciale verzoeken van stervenden kunnen ook een indicatie zijn voor de voorbereiding op de dood, zoals het bezoeken van een speciale plek, het luisteren naar bepaalde muziek, het verzamelen van familiefoto´s om hen heen of nog een ontmoeting met iemand die van betekenis voor hen was.

‘Haar man zat bij haar en week geen moment van haar zijde. Op een bepaald moment belde hij, helemaal in paniek: ‘Ze wil zitten, ze wil zitten!’ Hij hield haar vast zodat ze niet zou vallen. Zij wilde een brief schrijven naar haar kleindochter. Ze vond dat ze nog iets moest afronden met haar. Dat zei ze ook de hele tijd. Dus toen heeft ze dat ook gedaan en hij zat er naast om haar op te vangen als ze zou vallen. Ze heeft opgeschreven wat ze moest schrijven en toen is ze weer gaan liggen. De volgende dag is ze overleden.’ (uit: ‘In het licht van sterven’)

Ervaringen op de grens van leven en dood

Soms uiten stervenden hun dankbaarheid naar zorgverleners en familieleden als voorbereiding op het naderende afscheid. Ook taalgebruik kan veranderen. Als stervenden gaan praten over: ‘weggaan’, ‘vliegen’, ‘naar huis gaan’, ‘meegenomen worden naar huis’, ‘op reis gaan’ of ‘een poort’ dan dienen we open en alert te zijn.

Elisabeth Kübler-Ross wees in haar publicaties over doodgaan en stervensbegeleiding eveneens op de symbolische taal van stervende mensen. Zij merkte op dat veel stervenden werkelijk hun eigen dood en zelfs het tijdstip van hun dood ter sprake brengen, zij het verhuld in beelden. Ze vertelde bijvoorbeeld over een oude man die haar zijn wandelstok wilde geven. Eerst vatte ze dat niet serieus op. Pas toen hij korte tijd later gestorven was, werd haar duidelijk wat hij met zijn aanbod had willen zeggen. Zonder zijn stok kon hij namelijk helemaal niet lopen. Als hij die wilde weggeven, was dat een teken dat hij die niet meer nodig had. Ze betreurde het naderhand dat ze niet de tegenwoordigheid van geest had gehad om naast hem te gaan zitten en te praten over wat hem bezighield.

Plots optredende veranderingen in het proces, visioenen, verschijnselen, waarnemingen en veranderend taalgebruik geven aanwijzingen over de dood die aanstaande is. Mogelijk binnen dagen of weken. Er zijn ook kleine veranderingen die alertheid en opmerkzaamheid vragen. Mensen vinden het bijvoorbeeld fijn om aangeraakt te worden of een massage te krijgen. Maar dan ineens willen ze dat niet meer. Of ze gooien alles van zich af, willen alleen nog maar iets heel kouds drinken of ijs eten. Tekenen die erop wijzen dat het einde nabij is. Het leren herkennen van veranderend taalgebruik en gedrag opent ons voor de behoeften van stervenden en maakt dat wij hen nabij kunnen zijn in het uur van de dood.

Dit had moeder niet gewild

Het lijkt onmogelijk om aan te geven wanneer de dood werkelijk zal intreden. Mensen kunnen zich lang ophouden op die grens van leven en dood. Toch zijn er ook fysieke indicaties te onderscheiden. De ademhaling wordt moeizaam, zwaar en gorgelend door congestie in de longen. Hoe akelig ook voor naasten, het is vrij normaal en wordt veroorzaakt door het ophopen van vocht en afscheiding achter in de keel. Door verminderde vochtinname verliezen de nieren hun functie en de geconcentreerde urine wordt theekleurig. Het kan een doordringende geur hebben. Als de spieren in het lichaam hun functie verliezen, vermindert ook de controle over de blaas en de sluitspieren. Soms zal daarom een katheter worden aangebracht. De warmte trekt zich terug uit het lichaam als de bloedcirculatie afneemt en handen, armen, voeten en benen worden bleek en koud. Omdat het hele fysieke systeem afneemt, kan het ophopen van bloed vooral onder in de rug en op de benen donkere paarse plekken geven. Het veranderende metabolisme van de stervende mens creëert een doordringende acetonachtige geur. Dat kan erg onaangenaam zijn. Om de atmosfeer in de kamer iets te veraangenamen kunnen geurlampjes met etherische oliën uitkomst bieden. Daarnaast is het een oud gebruik om schoteltjes met gemalen koffie neer te zetten in de ruimte. Koffie heeft de eigenschap om geuren te absorberen. Innerlijke onrust en agitatie leiden soms tot rusteloosheid waarbij stervenden het zelfs kunnen uitroepen. Op enig moment zal de stervende niet meer reageren. Spreken is onmogelijk geworden en de ademhaling is rochelend door een open mond. Het geluid lijkt op snurken en kan nogal onthutsend zijn om naar te luisteren. Het ademen met open mond, maakt de mond ook erg droog. Om dat te verzachten is een zacht deppen met een vochtig gaasverbandje of een speciaal wattenstaafje prettig. Tot slot zal het ademhalingspatroon veranderen. Een luide rochelende ademhaling wordt afgewisseld met een stil en rustig ademen. Als het einde echt nadert zal de stervende slechts nu en dan ademen. Na de inademing gebeurt er seconden niets en dan volgt er een verdere inademing. Dit staat bekend als de Cheyne-Stokes ademhaling.

Sterven is de laatste opgave in het leven en een uniek proces. Niet iedereen zal alle bovengenoemde fysieke aspecten doormaken, maar het is goed te weten wat er kan gebeuren. Voor naasten of voor wie niet eerder een sterven meemaakte, kunnen dit onrustbarende en afschrikwekkende zaken zijn. Het ontlokt mensen nogal eens de uitspraak dat vader of moeder dit niet zo had gewild. Maar wie had dit, goed beschouwd, eigenlijk niet gewild? Gaat dit niet veel vaker over onszelf dan over de stervende? Is het niet onze eigen onwetendheid en onvoorbereidheid? Is het niet eigen onmacht en onvermogen om het uit te houden? Ieder mens doorloopt op unieke wijze zijn stervensproces. Er is geen goed of fout. Dat te beseffen, brengt ons voorbij het oordeel over wat moet of wat hoort. Het brengt ons bij de vraag: Wat is hier nodig? In plaats van: wat heb ik nodig? We kunnen ons hart openen en meegaan met de stroom, in vertrouwen het autonome stervensproces respecterend zoals zich dat voltrekt. Het helpt als we daarbij het grotere perspectief kennen van de vier elementen die stuk voor stuk verdwijnen. De materie die werkelijk ontbonden wordt en de subtiele energieën die zich losmaken van de binding met het aardse.

Meer informatie: www.weerschijn.nl

Uit: ‘In het licht van sterven, ervaringen op de grens van leven en dood’ door Ineke Koedam

Als iemand met je meegaat op een onbegaanbare weg
met je struikelt over hobbels en kuilen
neemt dat de blauwe plekken niet weg
maar het verzacht wel de pijn van het vallen.

Wat neem je mee
Wat laat je los?